Το «Flatland: A Romance of Many Dimensions»1 είναι από εκείνα τα κλασικά κείμενα που δικαιώνουν τον χαρακτηρισμό «cult»: ένα μικρό σε έκταση, αλλά ανεξάντλητο βιβλίο, που μπορείς να το διαβάσεις ως μαθηματικό παραμύθι, ως κοινωνική σάτιρα ή ως φιλοσοφικό δοκίμιο για τα όρια της αντίληψής μας – και λειτουργεί εξίσου καλά σε κάθε επίπεδο. Ο Edwin A. Abbott, υπό το ψευδώνυμο «A Square», φτιάχνει έναν δισδιάστατο κόσμο όπου οι κάτοικοι είναι γεωμετρικά σχήματα, και μέσα από αυτή την υποτίθεται παιγνιώδη ιδέα ξεγυμνώνει με απίστευτη ακρίβεια την ταξική και έμφυλη ιεραρχία της βικτωριανής κοινωνίας, αλλά και την ανθρώπινη αδυναμία να δεχτεί οτιδήποτε υπερβαίνει τις καθιερωμένες βεβαιότητες.
Η πρώτη γοητεία του βιβλίου έρχεται από την ίδια τη σύλληψη: Pointland, Lineland, Flatland, Spaceland – ένας κλιμακωτός κατάλογος κόσμων μηδενικής, μίας, δύο και τριών διαστάσεων, που λειτουργεί ταυτόχρονα ως έξυπνη εισαγωγή στην έννοια των διαστάσεων και ως αναλογικό σχήμα για τα όρια του νου μας. Παρακολουθώντας τον A. Square να παλεύει να φανταστεί την τρίτη διάσταση, να συναντά τη Σφαίρα, να αιφνιδιάζεται από την οπτική του «από πάνω» και να προσπαθεί αργότερα να κηρύξει το «ευαγγέλιο των τριών διαστάσεων» σε συμπολίτες που ζουν κυριολεκτικά και μεταφορικά σε επίπεδη σκέψη, νιώθεις ότι ο Abbott μιλά για κάθε εποχή όπου η γνώση σκουντουφλά πάνω σε τείχη κοινωνικής και θεσμικής τύφλωσης. Η απλή γεωμετρική αναλογία κάνει κάτι εξαιρετικά δύσκολο: σε βοηθά να νιώσεις στο πετσί σου πόσο δύσκολο είναι να σκεφτείς μια διάσταση παραπάνω από αυτήν μέσα στην οποία έχεις διαμορφωθεί – και, ταυτόχρονα, σε ωθεί να αναρωτηθείς αν η δική σου καθημερινότητα είναι μια μορφή «Flatland» από την οποία δεν υποψιάζεσαι καν ότι μπορείς να ξεφύγεις.
Ταυτόχρονα, η κοινωνική σάτιρα του βιβλίου παραμένει εντυπωσιακά αιχμηρή, παρά το ότι γράφτηκε το 1884. Η παρανοϊκά άκαμπτη ιεραρχία με βάση τον αριθμό πλευρών, η θεσμοποιημένη καταπίεση των γυναικών ως απλών γραμμών, η πρόθυμη βία απέναντι σε «ανώμαλα» σχήματα και «αιρετικές» ιδέες, προσφέρουν μια καρικατούρα που ταυτόχρονα σε κάνει να γελάς και να αναγνωρίζεις κάτι πολύ οικείο στις δικές μας κοινωνικές ταξινομήσεις. Ο Abbott, θεολόγος και παιδαγωγός, χτυπά με λεπτή ειρωνεία τον ταξικό συντηρητισμό, τον μισογυνισμό και την θρησκευτική/επιστημονική ορθοδοξία της εποχής του, χωρίς να χάνει ποτέ το χιούμορ που κάνει το κείμενο εξαιρετικά ευανάγνωστο ακόμη και σήμερα.
Ως ανάγνωσμα το «Flatland» είναι ένα κείμενο που μπορεί να λειτουργήσει ως ιδανική πρώτη επαφή με την ιδέα των υψηλότερων διαστάσεων, ως είσοδος στη μαθηματική φαντασία, αλλά και ως αφετηρία συζητήσεων για έμφυλες και ταξικές ανισότητες, για τον αυταρχισμό της «κανονικότητας» και για το πόσο εύκολα οι κοινωνίες ποινικοποιούν τη ριζοσπαστική σκέψη. Αν αγαπάς ιστορίες που ενώ μοιάζουν απλές ανοίγουν μεγάλες κουβέντες, το «Flatland» είναι ένα από εκείνα τα βιβλία που αξίζει να κουβαλάς στην ψηφιακή σου βιβλιοθήκη και να επιστρέφεις σε αυτό σε διαφορετικές φάσεις της ζωής σου – κάθε φορά θα φωτίζει μια άλλη διάσταση.
Σημειώνω ότι το διάβασα στα αγγλικά και μορφή ebook, η ίδια η μορφή –ένα ελαφρύ αρχείο που ταξιδεύει από συσκευή σε συσκευή– ταιριάζει με τον χαρακτήρα του βιβλίου. Ορίστε μερικές πηγές από όπου μπορείτε να το κατεβάσετε/διαβάσετε:
- Το διάβασα στα αγγλικά, στα ελληνικά κυκλοφορεί ως «Η Επιπεδοχώρα: Μία μυθιστορία πολλών διαστάσεων» ↩︎
