Ως wikimedian, συχνά βρίσκομαι σε συζητήσεις (και ενίοτε σε μικρές παρεξηγήσεις) σχετικά με το πώς λειτουργούν οι άδειες των εικόνων μας -συχνά Creative Commons- ειδικά όταν πρόκειται για φωτογραφίες από αρχαία μνημεία. Μια από τις πιο κλασικές παρανοήσεις είναι το μπέρδεμα ανάμεσα στα πνευματικά δικαιώματα μιας φωτογραφίας και τους νόμους που προστατεύουν τις ίδιες τις αρχαιότητες. Ας τα ξεμπερδέψουμε λοιπόν, γιατί πρόκειται για δύο εντελώς διαφορετικά νομικά επίπεδα που δεν πρέπει να συγχέονται.
Disclaimer και εδώ: προφανώς δεν είμαι νομικός αλλά wikimedian που απλώς έχω προσπαθήσει να αναλύσω μερικές εκατοντάδες σελίδες κειμένων και βρίσκω ότι η παρανόηση γίνεται εύκολα αν ξεκινάς με την αξίωση υπερπροστασίας.
Τα δύο διακριτά επίπεδα προστασίας
Όταν βλέπουμε τη φωτογραφία ενός αρχαίου αγγείου, στην πραγματικότητα έχουμε να κάνουμε με μια διττή νομική πραγματικότητα:
Από τη μία πλευρά, έχουμε την πνευματική ιδιοκτησία της συγκεκριμένης φωτογραφίας. Αυτό είναι ένα ιδιωτικό δικαίωμα που αποκτάται sui generis από τον φωτογράφο τη στιγμή του κλικ, σύμφωνα με τον Ν. 2121/1993.
Από την άλλη πλευρά, έχουμε το δημόσιο, κυριαρχικό δικαίωμα του κράτους επί του εικονιζόμενου αρχαίου αντικειμένου. Το δικαίωμα αυτό, το οποίο πηγάζει από τον Ν. 4858/2021, επιβάλλει περιορισμούς που δεν έχουν καμία σχέση με την πατρότητα του έργου ή της φωτογραφίας, αλλά συνδέονται αυστηρά με την ιδιότητα του μνημείου ως δημόσιου πόρου.
Τα όρια των αδειών Creative Commons
Εδώ έρχεται το κρίσιμο σημείο: οι άδειες ελεύθερης χρήσης (όπως οι Creative Commons) αφορούν αποκλειστικά και μόνο το πρώτο επίπεδο προστασίας! Λύνουν το ζήτημα της πνευματικής ιδιοκτησίας του φωτογράφου, αλλά ουδόλως ασχολούνται με το δεύτερο επίπεδο (την κρατική προστασία).
Η ίδια η άδεια το προλαμβάνει ρητά αυτό. Αν διαβάσετε τους όρους της, αναφέρει: «Η άδεια μπορεί να μη σας δίνει όλα τα απαραίτητα δικαιώματα για τη χρήση που σκοπεύετε. Για παράδειγμα, άλλα δικαιώματα, όπως διαφήμιση, ιδιωτικότητα, ή ηθικά δικαιώματα μπορεί να περιορίσουν το πως χρησιμοποιείτε το υλικό.» Επομένως, το ότι μια εικόνα διατίθεται ανοικτά και ελεύθερα, δεν ακυρώνει την υποχρέωση του τελικού χρήστη να σεβαστεί τη νομοθεσία περί αρχαιοτήτων.
Δεν είναι μόνο τα αρχαία (και η σημασία της εδαφικότητας)
Αυτό το διπλό σύστημα δεν αφορά μόνο τις αρχαιότητες. Αντίστοιχα, οι άδειες CC δεν καλύπτουν άλλους περιορισμούς που σχετίζονται με το εικονιζόμενο περιεχόμενο, όπως εμπορικά σήματα, λογοκρισία, εθνικά σύμβολα (π.χ. σημαίες) ή δικαιώματα προσωπικότητας. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Γερμανία, η οποία απαγορεύει ρητά τη χρήση ναζιστικών συμβόλων (εκτός ντοκιμαντέρ), περιορισμός που δεν έχει εφαρμογή σε άλλες χώρες. Αντίστοιχα, η χρήση συμβόλων ΛΟΑΤΚΙ+ υπόκειται σε αυστηρές ποινές σε κράτη όπως το Αφγανιστάν και η Σαουδική Αραβία, ενώ την ίδια στιγμή, επίσης τιμωρείται ποινικά όταν χρησιμοποιείται για την προαγωγή διακρίσεων στην Ολλανδία και τη Σουηδία. Όλα αυτά τα επίπεδα προστασίας εξαρτώνται αποκλειστικά από την τοπική νομοθεσία.
Το παράδειγμα μιας ελληνικής αρχαιότητας
Για να το κάνουμε πιο πρακτικό, ας σκεφτούμε έναν τουρίστα που βγάζει μια υπέροχη φωτογραφία τον Παρθενώνα. Έχει κάθε δικαίωμα να δημοσιεύσει τη φωτογραφία στο blog του ή και να ανεβάσει την εικόνα στο Wikimedia Commons με άδεια CC BY-SA, καθώς ο δημιουργός παραχώρησε τα δικά του πνευματικά δικαιώματα. Η φωτογραφία είναι πλέον ελεύθερη να κοσμήσει λήμματα της Βικιπαίδειας ή να χρησιμοποιηθεί σε σχολικές εργασίες σε όλο τον κόσμο.
Τι γίνεται όμως αν μια διαφημιστική εταιρεία αποφασίσει να κατεβάσει αυτή την CC-αδειοδοτημένη φωτογραφία για να την τυπώσει σε κουτιά παπουτσιών; Εδώ η άδεια CC δεν την καλύπτει. Το Wikimedia Commons, επιδεικνύοντας απόλυτο σεβασμό στη νομοθεσία, προσθέτει στην εικόνα ένα ειδικό disclaimer (πρότυπο “Greek-antiquities-disclaimer“). Αυτή η νομική πυξίδα προειδοποιεί τη διαφημιστική πως, παρά την ανοικτή άδεια του φωτογράφου, η εμπορική χρήση της εικόνας του Παρθενώνα υπόκειται στους κανόνες και στα τέλη του Υπουργείου Πολιτισμού. Το ίδιο ακριβώς κάνουμε με αντίστοιχα προειδοποιητικά πρότυπα για την Ιταλία, τη Γουινέα, και την Αυστραλία.
Μέσω αυτών των πρακτικών, επιδεικνύουμε πως στο Wikimedia αντιλαμβανόμαστε τον διττό χαρακτήρα των ψηφιακών έργων και λειτουργούμε σε πλήρη αρμονία με το εκάστοτε θεσμικό πλαίσιο, προστατεύοντας παράλληλα τους τρίτους χρήστες από νομικές κακοτοπιές.
