Διάγραμμα όπου φαίνεται πως οι χώρες της ΕΕ χρωστούν η μία στην άλλη.

Το διάγραμμα είναι από το άρθρο των ΝΥΤ «In and Out of Each Other’s European Wallets«. Αντιλαμβάνομαι το ότι είναι αρκετά πολύπλοκο ώστε να μηδενίσουν τα χρέη που εξισώνονται μεταξύ τους. Επιβεβαιώνει όμως το παράλογο του συστήματος.

Νομίζω ότι είναι καλό να συγκεντρώσω εδώ μερικές πληροφορίες και σκέψεις για το ζήτημα που απασχολεί αρκετούς από εμάς την τελευταία εβδομάδα. Την διαμάχη δηλαδή μεταξύ της National Portrait Gallery του Λονδίνου, και του Wikimedia Foundation. Το ζήτημα προέκυψε από την ανάκτηση 3300 αντιγράφων πορτραίτων από τον ιστότοπο της NPG και ανέβασμά τους στο Wikimedia Commons (πρακτικά την κοινή αποθήκη για όλες τις Βικιπαίδειες).

Ποιά είναι η National Portrait Gallery; Είναι μια κρατική πινακοθήκη στην Βρετανία που λειτουργεί από το 1856 και στεγάζει πορτραίτα. Αποστολή της σύμφωνα με την ίδια είναι «να προωθηθεί η εκτίμηση και η κατανόηση των ανδρών και των γυναικών που έχουν κάνει και κάνουν την βρετανική  ιστορία και πολιτισμό«.  Η πινακοθήκη συντηρεί τα πορτραίτα, τα εκθέτει και δημιουργεί φωτογραφικά αντίγραφα από αυτά, δηλαδή ψηφιακές φωτογραφίες, ακριβή αντίγραφα των πρωτότυπων πορτραίτων. Η συντριπτική πλειοψηφία των πορτραίτων αυτών είναι ηλικίας πάνω από ένα αιώνα, οι δημιουργοί τους έχουν πεθάνει πριν 70 χρόνια+, και άρα τα έργα αυτά δεν αποτελούν πνευματική ιδιοκτησία κάποιου αλλά είναι κοινό κτήμα. Αυτό βεβαίως το δέχεται και η ίδια η NPG. Αυτό που ισχυρίζεται όμως (όπως και όλα τα βρετανικά μουσεία) είναι ότι οι φωτογραφίες-αντίγραφα που δημιούργησε είναι δική της πνευματική ιδιοκτησία. Με βάση αυτό, επιβάλλει περιορισμούς στο ποιός, πότε και πως θα δημοσιεύσει μια τέτοια φωτογραφία, αφού πρώτα καταβάλλει ένα σεβαστό αντίτιμο στην πινακοθήκη.

George Gordon Byron, 6ος Βαρώνος Byron, πίνακας του Richard Westall (1765-1836)

George Gordon Byron, 6ος Βαρώνος Byron, πίνακας του Richard Westall (1765-1836)

Για να έχουμε καλύτερη αντίληψη, το NPG διεκδικεί μεταξύ άλλων πλήρη δικαιώματα στην παρακάτω εικόνα του Λόρδου Μπάϊρον του 1813. Απλά επειδή φωτογράφισε τον πίνακα. Σύμφωνα με το NPG και τον Βρετανικό νόμο λοιπόν, το παραδίπλα είναι ένα πειρατικό αντίγραφο.

Είναι μια σύγκρουση δύο διαφορετικών νομικών συστημάτων αλλά και διαφορετικής νοοτροπίας. Πνευματικά δικαιώματα υπάρχουν για οποιοδήποτε έργο έχει ένα ελάχιστο όριο δημιουργικότητας (πρακτικά πολύ μικρό). Ένα ακριβές αντίγραφο ενός έργου που δεν έχει πνευματικά δικαιώματα, στις περισσότερες χώρες του κόσμου δεν θεωρείται ότι είναι δημιουργία. Στο Ηνωμένο Βασίλειο όμως θεωρείται ότι ένα αντίγραφο μπορεί να προστατεύεται ως πνευματική ιδιοκτησία ακόμη και αν δεν υπάρχει ίχνος δημιουργικότητας πέραν αυτής που είχε ο αρχικός δημιουργός και για την οποία τα πνευματικά δικαιώματα έχουν ήδη λήξει.  Αυτό που διεκδικεί η National Portrait Gallery  ακόμη και στις ΗΠΑ, παρότι ισχύει και εκεί η αγγλοσαξωνική ουτιλιταριστική προσέγγιση των πνευματικών δικαιωμάτων (copyright), έχει καταρριφθεί από την σχετική νομολογία (υπόθεση Bridgeman Art Library v. Corel Corp. ) . Στο Ηνωμένο Βασίλειο όμως μπορεί να διεκδικήσει copyright για το αντίγραφο οποιοδήποτε έργου όσο παλιό και αν είναι. Αυτή η διεκδίκηση θεωρείται καταχρηστική ακόμη και σε λοιπά κράτη της EE και ιδίως εκεί όπου επικρατεί η ανθρωπιστική και ιδεαλιστική προσέγγιση (droit d’ auteur, urheberrecht) μεταξύ άλλων και στην Ελλάδα.

Δεν νομίζω ότι υπήρχε οποιοσδήποτε τρόπος συμβιβασμού της NPG με οποιονδήποτε και κυρίως με το Wikimedia. Άλλωστε όπως γράφει ο Eric Moeler του Wikimedia  για την NPG,
«αρχικά έστειλε απειλητικά γράμματα προς το Ίδρυμα Wikimedia, ζητώντας μας να ‘καταστρέψουμε όλες τις εικόνες’. (Αντίθετα με δημόσιους ισχυρισμούς, αυτά τα γράμματα δεν περιλάμβαναν μια προσφορά για συμβιβασμό.)«. Το θέμα των δικαιωμάτων δεν μπορεί αν οριστεί ποσοτικά με «τόσα dpi«, οποιοσδήποτε δεχόταν πνευματικό δικαίωμα στην NPG ώστε να ορίσει αυτή τον τρόπο κυκλοφορίας των αντιγράφων, αναγκαστικά θα δεχόταν ότι έχει και την πνευματική ιδιοκτησία (άρα και το δικαίωμα να απαγορεύσει την κυκλοφορία). Εφόσον αναγνωριζόταν τέτοιο δικαίωμα, τότε όλο αυτό το υλικό δεν θα ήταν ελεύθερο και κοινό κτήμα όπως ο πρωτότυπος πίνακας. Προφανώς ένα δικαστήριο στην Αγγλία μπορεί να δικαιώσει την NPG, και το Wikimedia (παρότι είναι στις ΗΠΑ) να διαγράψει τις εικόνες. Ωστόσο το κέρδος θα είναι η δημοσιοποίηση αυτού του προβλήματος στο κοινό. Εάν όλα έμεναν κρυμμένα σε e-mail μεταξύ δυο οργανισμών και των δικηγόρων τους, πώς θα ενημερωνόταν το κοινό έτσι ώστε να υπάρξει πίεση για την αλλαγή του νόμου;

Το πρόβλημα της χρηματοδότησης των μουσείων δεν μπορεί να καλύψει το πρόβλημα πρόσβασης σε κάτι που είναι κοινό κτήμα. Για να επιβάλλει licencing fees θα πρέπει να έχει το έχει το copyright και εκεί βρίσκεται το πρόβλημα. Είναι πολύ πιθανό το να δεχόταν η NPG να δημοσιεύσει τις επίμαχες εικόνες υπό μια ελεύθερη άδεια creative commons όπως έκαναν άλλες πινακοθήκες, μουσεία και αρχεία (όπου όμως δημοσίευσαν νεότερο υλικό που δεν είναι κοινό κτήμα). Για κάποιους μπορεί να φαίνεται λύση αυτό, αλλά αν κάποιος δεν έχει το copyright δεν μπορεί να επιβάλλει οποιουσδήποτε όρους (ακόμη και ελεύθερους). Το πρόβλημα τότε δεν θα ήταν οι εικόνες που δέχτηκε να απελευθερώσει αλλά οι εικόνες για τις οποίες θα απαγόρευε την αναδημοσίευση. Και εδώ είναι απαραίτητο το εύλογο ερώτημα: Εάν ιδρυτικός σκοπός της πινακοθήκης ήταν να διευκολύνει την πρόσβαση του κοινού σε όλα αυτά τα πορτραίτα, τότε το να θέτει περιορισμούς στον τόπο και χρόνο δημοσίευσης δεν έρχεται σε αντίθεση με τον σκοπό του; Η ίδια η πινακοθήκη χρησιμοποιεί ως φύλο συκής την δωρεάν είσοδο στην έκθεση, όπου βεβαίως δεν εκτίθενται όλα τα πορτραίτα και βεβαίως δεν επιτρέπεται η φωτογράφηση.

Δεν νομίζω ότι έχει κανείς αντίρρηση ότι ο σκοπός ύπαρξης αυτού του οργανισμού θα επιτελλούνταν καλύτερα εάν προωθούσε ο ίδιος την ελεύθερη διακίνηση και χρήση των πορτραίτων του, έτσι ώστε να είναι προσβάσιμα σε όσο το δυνατό περισσότερο κόσμο. Προφανώς όμως έχει έρθει σε μια κατάσταση που θυμίζει άνετα ελληνικές ΔΕΚΟ, που ενώ σκοπός ύπαρξής τους είναι η εξυπηρέτηση του δημόσιου συμφέροντος, λειτουργούν με επιχειρηματική λογική αναζήτησης μεγαλύτερων κερδών (φαντάζομαι ότι οι μισθοί των ΔΣ είναι ανάλογοι με τον τζίρο). Άλλωστε πρόσφατε ξεκίνησε συζήτηση για ένα ανάλογο θέμα με το Νέο Μουσείο Ακρόπολης όπου αντί το ίδιο να προωθεί τον ελληνικό πολιτισμό και να διαφημίζεται διανέμοντας ελεύθερα φωτογραφίες, περιορίζει τους αποδέκτες φωτογραφιών (και νομίζω πρόσφατα απαγόρευσε και την φωτογράφηση εντός του μουσείου).  Συνεπώς δεν έχει άδικο ο vrypan όταν λέει ότι η NPG ξέχασε τον σκοπό της και τους χρηματοδότες της. Εφόσον υπάρχει για την εξυπηρέτηση του συμφέροντος των βρετανών πολιτών και για συγκεκριμένο σκοπό, και χρηματοδοτείται από αυτούς, τότε δεν μπορεί να λειτουργεί με λογική κερδοσκοπικής εταιρίας ή ενός οργανισμού που έχει γιγαντωθεί γραφειοκρατικά σε κάτι αυτοτροφοδοτούμενο μακριά από το σκοπό ύπαρξής του. Συνεπώς ακόμη και αν έχει το δικαίωμα, το να το εξασκεί με αυτό τον τρόπο είναι εναντίον του σκοπού του.

http://blog.wikimedia.org/2009/07/16/protecting-the-public-domain-and-sharing-our-cultural-heritage/trackback/http://blog.wikimedia.org/2009/07/16/protecting-the-public-domain-and-sharing-our-cultural-heritage/trackback/

Χθες στην Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης πραγματοποιήθηκε μια συνάντηση με θέμα «Το πρόγραμμα ψηφιοποίησης της Google και οι αντιδράσεις των Ευρωπαίων και Ελλήνων εκδοτών & συγγραφέων» με την συμμετοχή του εκπρόσωπου του Google Ευρώπης, Santiago de la Mora και κάποιων εκδοτών. Οι εντυπώσεις και πληροφορίες που αποκόμισα:

Το Google Books σε κάθε περίπτωση έχει ψηφιοποιήσει και θα συνεχίσει να ψηφιοποιεί εκατοντάδες χιλιάδες βιβλία από όλο τον κόσμο στα οποία θα μπορεί να γίνεται αναζήτηση στο πλήρες κείμενό τους και ανάγνωση μέρους ή ολόκληρου του βιβλίου. Έχει ήδη ψηφιοποιήσει ένα μεγάλο αριθμό βιβλίων που δεν προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα (πριν το 1923) και πλέον προχωρά στην ψηφιοποίηση και έργων που καλύπτονται από πνευματικά δικαιώματα. Αυτό το κάνει χωρίς την έγκριση από τους κατόχους των δικαιωμάτων (εκδότες ή συγγραφείς) συνεπώς ξεκάθρα παραβιάζει τα δικαιώματά τους. Φυσικά κάποιοι από αυτούς έχουν εναντιωθεί και εν μέσω αγωγών, εγκλήσεων και αντεγκλήσεων έχει δημιουργηθεί μια πλατφόρμα αδειοδότησης στην οποία οι εκδότες/δημιουργοί θα μπορούν να κάνουν opt-in ώστε να μπορέσουν να κάνουν κάτι (αλλά ουσιαστικά υποκείμενοι σε εκβιασμό).

Συγκεκριμένα η πλατφόρμα προβλέπει ότι το Google Books θα ψηφιοποιήσει ΟΛΑ τα βιβλία χωρίς εξαίρεση. Από αυτά θα προβάλλονται αποτελέσματα στις αναζητήσεις και το Google Books θα μπορεί να εισπράττει αντίτιμο για την προβολή/πώληση/download ολόκληρου ή μέρους του βιβλίου.

Τι μπορούν να κάνουν οι εκδότες/δημιουργοί; Ένας εκδότης ή συγγραφές ο οποίος θα έχει αντιληφθεί τι γίνεται, μπορεί να μπει στην συμφωνία για να αποσύρει τα βιβλία του ώστε να μην εμφανίζεται το περιεχόμενο στις αναζητήσεις και να μην μπορεί να πωληθεί. Εναλλακτικά μπορεί να λάβει 60$ για κάθε βιβλίο του που δεν κυκλοφορεί στις ΗΠΑ, και ένα ποσοστό επί των πωλήσεων μέσω ενός Οργανισμού Συλλογικής Διαχείρισης.

Τα προβλήματα; Πολλά.

Ένα είναι ένα μεγάλο μέρος έργων, αυτά που λέγονται «ορφανά», δηλαδή βιβλία τα οποία πλέον δεν κυκλοφορούν στο εμπόριο, πιθανώς ο εκδοτικός οίκος που τα έχει κυκλοφορήσει έχει κλείσει, και ο συγγραφέας δεν μπορεί να βρεθεί. Πρακτικά το Google κάνει hijack όλων αυτών των έργων χωρίς την άδεια των δικαιούχων όπως προβλέπεται από τον νόμο. Αυτοί δεν είναι μέρος της συμφωνίας. Απών μέλος από την συμφωνία όμως μπορεί να είναι και ένας εκδότης ή συγγραφέας που απλά δεν ασχοληθεί με το να κάνει το opt-in σε αυτή. Και σε αυτή την περίπτωση τα έργα του θα υπάρχουν στο Google Books (και ουσιαστικά θα πωλούνται) χωρίς την άδειά του και χωρίς δική του αποζημίωση.

Το Google ορίζει ως «εμπορικά διαθέσιμα» βιβλία αυτά που πωλούνται από καταστήματα στις ΗΠΑ. Δηλαδή μπορεί ένα βιβλίο να είναι διαθέσιμο στην Ελλάδα (ίσως και best seller) αλλά όχι στις ΗΠΑ, και σε αυτή την περίπτωση το μόνο που θα μπορεί να λάβει ο εκδότης/συγγραφέας θα είναι 60$ άπαξ. Στην σημερινή εποχή αυτός ο ορισμός είναι αυθαίρετος και σύμφωνα με το συμφέρον του Google, αφού το διαδίκτυο έχει καταργήσει τέτοιους περιορισμούς και οποιοσδήποτε πολίτης της ΗΠΑ είναι πολύ εύκολο να αγοράσει ένα τίτλο από οποιοδήποτε μέρος του κόσμου όπως η Ελλάδα.

Οι τιμή «αποζημίωσης» (για τα «μη εμπορικά διαθέσιμα¨) και τα ποσοστά (για τα «εμπορικά») ορίζονται μονομερώς από την συμφωνία. Δεν πέφτει λόγος σε έναν εκδότη/συγγραφέα για το πόσο κοστολογεί το έργο του, και δεν μπορεί να κάνει άλλη συμφωνία με το Google. Αν δεν δεχτεί αυτή την συμφωνία, δεν θα πάρει τίποτε.

Πρέπει να σημειωθεί ότι η συμφωνία είναι προϊόν ενός διακανονισμού μεταξύ του Google και ομάδας εκδοτών που κατέθεσε συλλογική αγωγή εναντίον της (στις ΗΠΑ). Αυτός ο διακανονισμός θα πρέπει να επικυρωθεί από δικαστήριο (το φθινόπωρο/χειμώνα).

Δικά μου σχόλια:
Το γεγονός ότι σχεδόν όλοι οι εκδότες και συγγραφείς του κόσμου θα πρέπει να λάβουν σοβαρά υπόψη τον εκβιασμό στον οποίο τους υποβάλλει η Google θα πρέπει να τους κάνει να σκεφτούν ότι έχουν μείνει πολύ πίσω και προσκολλημένοι σε παλιές νοοτροπίες για την διακίνηση των έργων τους. Το ότι τόσα έργα που είναι ουσιαστικά «κλειδωμένα» επειδή είναι ορφανά (και συνεπώς δεν μπορεί να τα δημοσιεύσει κανείς αφού δεν μπορεί να πάρει την άδεια) θα γίνουν διαθέσιμα στο κοινό είναι πολύ καλό για το κοινό. Μιλάμε για εκατομμύρια βιβλία που δεν μπορούν να είναι διαθέσιμα επειδή απλά δεν τα εκδίδει κανείς σήμερα. Γιατί κλειδώνονται τα έργα; Μα επειδή η περίοδος προστασίας τους έχει τραβήξει τόσο μακριά που είναι πρακτικά αδύνατο να ανιχνευθεί ο δικαιούχος μιας πνευματικής ιδιοκτησίας για μπορέσει κάποιος να πάρει μια ρητή άδεια δημοσίευσης ώστε να είναι νόμιμος και να είναι σίγουρος ότι δεν θα μπλέξει αναδημοσιεύοντας ένα κατά τα άλλα ξεχαμένο έργο π.χ. του μεσοπόλεμου ή της δεκαετίας του 1960.

Εβδομήντα (70) χρόνια προστασίας μετά τον θάνατο του δημιουργού (ή κατά περίπτωση, μετά την πρώτη δημοσίευση) είναι υπερβολικά πολλά και ήδη καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος της λογοτεχνικής, μουσικής και εικαστικής παραγωγής από καταβολής κόσμου. Ένα όριο που τραβιέται συνεχώς και ξεχειλώνει για να προστατευθούν λίγα και συγκεκριμένα έργα, απομακρύνει από το κοινό ένα τεράστιο αριθμό άλλλων έργων.

Κάποτε θα πρέπει να λάβουν υπόψη τους το κοινό, οι δημιουργοί και κυρίως οι νομοθέτες ότι θα πρέπει να φροντίσουμε ότι πέρα από την προστασία της δημιουργίας για ένα περιορισμένο χρονικό διάστημα ώστε να υπάρχει και κίνητρο δημοσίευσης, τα έργα θα πρέπει να γίνονται κοινό κτήμα πριν ξεχαστούν ολότελα αν δεν τα διασώσει μια μονοπωλιακή εταιρία στις ΗΠΑ με εκβιαστικούς όρους.

Σύνδεσμοι:

Ιδρύματα με παγκόσμιο κύρος εδώ και καιρό διαδίδουν το αρχειακό τους υλικό στο διαδίκτυο ελεύθερα. Και όταν λέμε ελεύθερα, you know what it means: ελεύθερα για χρήση, όχι απλώς δωρεάν. Το Smithsonian, η Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου, εθνικά μουσεία, ανεβάζουν φωτογραφίες που έχουν στην κατοχή τους, στο flickr, υπό άδειες creative commons ή χωρίς καθόλου πνευματικά δικαιώματα. Πρόσφατα το Bundesarchiv (Γερμανικό Ομοσπονδιακό Αρχείο) σε συμφωνία με το Wikimedia Deutchland παραχώρησε 100.000 εικόνες από το αρχείο του υπό την άδεια Creative Commons Attribution ShareAlike 3.0 (δείγμα).Το εντυπωσιακό μάλιστα ότι στην πλειοψηφία του αυτό το υλικό ανεβαίνει μαζικά στο Flickr ή τo Wikimedia Commons, και η προσθήκη περιγραφής και μεταδεδομένων γίνεται από εθελοντές. Ο όγκος της ταξινόμησης και η ταχύτητα που γίνεται θα αντιστοιχούσε σε δεκάδες έμμισθους βιβλιοθηκονόμους και αρχειοθέτες.

Είναι τεράστια η σημασία αυτού του γεγονότος και της τάσης. Ιστορικά αρχεία, φωτογραφίες, έργα τέχνης, γίνονται προσιτά στο κοινό και σπόρος για νέες δημιουργίες αντί να είναι κλεισμένα σε κάποιες βιβλιοθήκες και κλειστούς servers. Τι ποιό ασφαλές για να διατηρηθεί η συλλογική μνήμη, από το να μοιραστεί σε όσο περισσότερα αντίγραφα είναι δυνατό; Ένα παράδειγμα του πόσο χρήσιμο είναι αυτό, το αρχείο του Bundesarchiv γίνεται άμεσα εκμεταλλεύσιμο στην Wikipedia (με την οποία είναι συνδεδεμένο το Wikimedia Commons).

Θα μπορέσουμε κάποτε να δούμε κάτι τέτοιο και από τα ελληνικά ιδρύματα και οργανισμούς; Θα έχουμε την δυνατότητα να εκμεταλλευτούμε το αρχειακό υλικό των Γενικών Αρχείων του Κράτους, του Ε.Λ.Ι.Α, και άλλων κλειστών (ουσιαστικά και με τα σύγχρονα δεδομένα) αρχείων; Ως πότε ιδρύματα όπως το Ε.Λ.Ι.Α. θα δέχεται δωρεές, θα πέρνει κρατικές επιδοτήσεις, και παρόλα αυτά θα εκμεταλλεύεται καταχρηστικά το αρχειακό υλικό που του εμπιστεύτηκαν; Δεν είναι δικό του, δικό μας είναι. Χρειάζεται να τους πιέσουμε, χρειαζόμαστε οργάνωση.